* ( « قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَه أَوِ انْقُصْ مِنْه قَلِيلًا أَوْ زِدْ عَلَيْه وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا » ) * مراد از « قيام در ليل » قيام در شب براى نماز است ، پس كلمه « ليل » مفعول فيه است ، كه مجازا مفعول به واقع شده ، مثل اينكه مىگويند : « دخلت الدار - داخل شدم خانه را » ، كه حقيقتش « دخلت فى الدار - داخل شدم در خانه » است . بعضى « 1 » گفته‌اند : معمول « قم » در تقدير است ، و كلمه « ليل » به خاطر ظرفيت منصوب شده ، و تقدير كلام « قم الى الصلاة فى الليل » است ، و جمله « الا قليلا » استثنا از كلمه « ليل » است . و از ظاهر سياق بر مىآيد كه جمله « * ( نِصْفَه أَوِ انْقُصْ مِنْه قَلِيلًا أَوْ زِدْ عَلَيْه ) * » ، بدل باشد از جمله « * ( اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا ) * » ، كه متعلق تكليف « قم » است ، و دو ضمير « منه » و « عليه » به كلمه « نصف » ، و ضمير در « نصفه » به كلمه « ليل » بر مىگردد ، و معناى آيه اين است كه نيمى از شب را به پا خيز ، و يا كمى از نصف كم كن ، و يا اندكى بر نصف بيفزا ، و اين ترديد بين سه امر ترديد تخيير است ، مىخواهد بفرمايد : مخيرى بين اينكه درست نيمى از شب را زنده بدارى ، و يا كمى كمتر از نصف ، و يا كمى بيشتر از آن را . بعضى « 2 » از مفسرين گفته‌اند : كلمه « نصفه » بدل از مستثنى ، يعنى كلمه « قليلا » است ، و اگر اينطور باشد ، معنا چنين مىشود : شب را به پا خيز الا نصف آن را ، و يا از نصف كمى كمتر كن ، يعنى بيشتر از نصف را به پا خيز ، و يا كمى زيادتر كن ، يعنى كمتر از نصف به پا خيز . و در اين صورت بر عكس وجه قبلى جمله بدل ، ابهام را از مستثنى به مطابقه و از مستثنى منه به التزام بر مىدارد . و اين دو وجه هر چند در نتيجه يكى هستند ، و ليكن وجه قبلى زودتر به ذهن مىرسد ، چون احتياج به رفع ابهام كردن به وسيله بدل از متعلق حكم ، سابقه بيشترى دارد ، تا احتياج به رفع ابهام از توابع و ملحقات آن . پس بدل بودن جمله « نصفه . . . » از كلمه « ليل » كه لازمه آن رفع ابهام از متعلق تكليف است به دلالت مطابقى زودتر به ذهن مىرسد ، از اينكه بدل باشد از كلمه « قليلا » . بعضى « 3 » ديگر گفته‌اند : كلمه « نصفه » بدل از ليل است ، و ليكن مراد از قليل ، قليل از شبهاست ، نه قليل از ساعتهاى يك شب ، و معناى آيه اين است كه : همه نيمه شبها بر خيز ،

--> ( 1 ) روح البيان ، ج 10 ، ص 204 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 29 ، ص 102 . ( 3 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 636 . و مجمع البيان ، ج 10 ، ص 377 .